Surround formats |
|
Dolby Surround / Dolby Stereo Dolby Stereo is de officiele naam van Dolby Surround, wat sinds halverwege de jaren 70 werd en wordt toegepast in bioscopen/films. Bij Dolby Stereo word in twee stereo kanalen een derde, surroundkanaal gecodeerd door middel van faseverschuiving van het geluid (matrixing). Voor de consumentenmarkt is de naam Dolby Surround gebruikt voor precies hetzelfde doel; weergave van geluid links & rechtsvoor, plus een surroundkanaal.
Dolby Pro Logic Surround Inmiddels zijn surround installaties niets nieuws meer en in vele huiskamers staat inmiddels een batterijtje luidsprekers opgesteld, zoals het hoort bij Pro Logic surround: één speaker links, één rechts, een centerspeaker in het midden op of onder de TV (speciaal voor dialoog-weergave) en twee meestal kleinere boxen achter/naast de luisterpositie. Door een dergelijke opstelling, tesamen met het gebruik van een versterker of receiver (of zelfs sommige TV s) welke voorzien is van een Dolby Pro Logic processor (decoder) worden uit de stereo geluidsporen van een DVD bron alle speakers zo aangestuurd dat een geluidsbeeld ontstaat wat doet denken aan het ruimtelijke geluid dat je kent uit de bioscoop.
surround weer te geven. Voor videorecorders is het echter wel noodzakelijk dat dit een HiFi stereo exemplaar is. Mono videorecorders kunnen de stereo geluidsporen niet uitlezen en de Pro-Logic versterker, receiver of TV kan dan niets ruimtelijks van dit mono geluidssignaal maken. Dolby Prologic II is de in 2001 geintroduceerde (logische) opvolger van het uit 1987 stammende Pro Logic 'matrix' decodeer systeem voor verwerking van analoge signalen naar surround geluid. Deze nieuwe standaard voegt toe, zonder dat er iets nieuw bronmateriaal voor benodigd is. Gebruikmakend van slim rekenwerk wordt ongeacht de bron een surround signaal gecreeerd. Zo heeft pro Logic II ineens een hele nieuwe 'doelgroep' aangeboord, want nu kunnen ook stereo CD's, LP's, cassette's, TV-uitzendingen, radiouitzendingen, enzovoorts worden omgetoverd tot surround-geluid welke over de inmiddels bekende multi-boxenset kan worden weergeven. Tevens wordt van origine Pro Logic materiaal gedecodeerd in 3/2 kanalen (3 voor, 2 achter) plus een apart subwoofer kanaal. Daarmee is ook meteen de beperkte bandbreedte van het mono achterkanaal in de achterspeakers verleden tijd! Dus meer dynamiek, bandbreedte en stereo achterkanalen uit een 3/1 matrixed signaal. Een grafische weergave van het decodeer proces van Dolby Pro Logic II: Dolby's concurrent DTS heeft zeer recentelijk ook haar versie op een pseudo multi-kanaals geluidweergave gelanceerd: DTS ES 6.1 Neo. Grootste verschil? DTS Neo heeft een kanaal meer, maar Dolby Pro Logic II heeft het voordeel van naamsbekendheid, voortbordurend op Dolby Pro Logic en het feit dat Dolby eerder op de markt is gekomen met haar variant, die ook nogeens heel natuurlijk schijnt te klinken. Volgens de eerste testen is het verschil tussen DD 5.1 en Pro Logic II nauwelijks opvallend voor films en voor muziek schijnt het tevens behoorlijk natuurlijk over te komen. Meer informatie vindt je hier en hier.
Dolby Digital (ofwel: AC3) is een digitale vorm van pure surround (film-)geluid. Dolby heeft toepasselijk de derde versie van hun surround-geluids-compressienorm AC-3 (Audio Compression version 3) genoemd. Alle sporen (links voor, rechts voor, center kanaal, links achter, rechts achter en sub-woofer (LFE)) zijn volledig gescheiden met een bijzonder hoge signaal/ruis (s/n) verhouding. Deze vorm van hoge kwaliteit surround geluid wordt op dit moment alleen nog maar vertoond in AC-3 compatible bioscopen. Voor de thuisbioscoop-fanaat is er een enorme keus aan DVD en sacd titels met AC-3 geluid ook gestaag toe te nemen. Meestal wordt surroundgeluid in Dolby Digital 5.1 gecodeerd. Dit getal betekent niets meer dan 5 'normale full-range' kanalen en een enkel '.1' LFE (Low Frequency Effects/subwoofer) kanaal. Toch zijn hierin diverse mogelijkheden zoals bijvoorbeeld; 2.0 (stereo), 4.0 (4 kanaals -Pro-Logic- surround), etc.
Dolby Digital heeft met z'n (5.1) meerkanaals surroundweergave een geduchte opponent; DTS (Digital Theatre Sound/Systems). Deze norm wordt in de beste bioscopen op DVD, LaserDisc en op CD weergegeven. Het is qua techniek gelijk aan Dolby Digital, maar kent een veel lagere compressievorm (DTS: 1:4 tov 1:12 bij Dolby Digital), wat uiteindelijk in een nog betere geluidsweergave resulteert. Het aantal audio-only DTS (CD) titels is op dit moment al behoorlijk omvangrijk en waarborgt een zeer goede weergave van meerkanaals muziek. Deze high-end surround sound techniek vereist, net als Dolby Digital (AC-3), wel het gebruik van een speciale DTS decoder. Gelukkig echter zijn er ook versterkers en receivers op de markt waarin meerdere decoders reeds zijn ingebouwd zodat zowel stereo, Dolby Pro-Logic, Dolby Digital en DTS materiaal zonder problemen weergegeven kan worden. In ieder geval kan iedere DVD/CD speler met een digitale uitgang de DTS-Audio-CD's afspelen indien de versterker van een DTS decoder is voorzien. Overigens zal DTS, naast DTS ES 6.1 (& 6.1 Neo) in 2001 ook een nieuw 96Khz/24bit 5.1 formaat lanceren, waarmee nog hogere kwaliteit meerkanaals DTS audio een feit zal worden. Op welke formaten deze DTS vorm zal worden gebruikt is me nog niet duidelijk. Te denken valt uiteraard aan DVD-video's en DVD-audio, maar wellicht dat het ook op DTS encoded CD's uitgebracht zal worden?
DTS (Digital Theatre System Extended Surround 6.1) & DTS 6.1 Neo Sinds kort is er een 'ES' toevoeging aan DTS mogelijk. Deze 6.1 norm kan op twee manieren worden toegepast. De eerste mogelijkheid is vergelijkbaar qua functie en werking met Dolby Digital Surround EX (zie hier even verderop). Er wordt dan via matrixing een extra 6e kanaal verwerkt in de twee achterste kanalen. Via de DTS ES 6.1 matrix-decoder wordt dit 6e signaal weer netjes uit die twee achterkanalen gehaald (DTS 6.1 matrixed). De tweede mogelijkheid is mooier: DTS ES 6.1 discrete. Dat betekent dus 'simpelweg' een echt apart 6e full-range kanaal voor achterweergave. Aardig is dat naast de betere geluidskwaliteit van DTS (ES) er in dit nieuwe DTS ES formaat meteen rekening gehouden is met een toekomstig 'top' kanaal (het plafond-kanaal dus). In de allernieuwste DTS-ES reveivers/versterkers kun je dankzij een slimme matrix-rekenformule genieten dan 6.1 geluid, afkomstig van 2 kanaals (stereo) bronnen. Dit nieuwe algoritme berekent eigenlijk uit de informatie die het uit een tweekanaals signaal haalt, hoe de weergave richting de 6 (+1) speakers het mooist tot zijn recht (zou moeten) komen. Leuk, maar hoe 'natuurlijk' dit gaat klinken zal de praktijk nog even moeten bewijzen. Er zullen twee instellingen mogelijk worden: DTS Neo film & DTS ES Neo music, al naar gelang de bron in te stellen Belangrijk verschil is in ieder geval dat in de Neo Music stand er naar de twee voorspeakers (links + rechts) het orginele signaal wordt doorggeven, terwijl de overige kanalen worden berekend. Duidelijk wordt wel dat DTS & Dolby in hevige strijd zijn, want onlangs lanceerde Dolby Labs haar eigen variant om van 2-kanaals stereo bronnen een 5.1 (full-range) geluidsbeeld te creeren. Dolby noemt het Dolby Pro-Logic II, de eerste praktijktesten daarvan wijzen uit dat in ieder geval de 5.1 weergave van Pro Logic II heel natuurlijk overkomen. Zou DTS ES Neo het met 6.1 kanaalberekening het nog beter doen? Je leest het hier asap (uiteraard...).
Een andere mogelijke concurrent is MPEG-2 multichannel. Wellicht zal in bepaalde DVD regionen, waarin men de continenten heeft onderverdeeld, deze MPEG-2 multichannel surroundnorm worden gehanteerd voor weergave vanaf DVD. Voldongen feit is echter dat het DVD-forum inmiddels heeft uitgesproken dat DVD filmtitels altijd (tevens) voorzien moeten zijn van Dolby Digital geluidscodering. 'MPEG-2 only' geluidsnorm DVD's hebben dus maar een bijzonder kort leven gehad en de toekomst is al even twijfelachtig voor MPEG-2 als geluidsnorm, hoewel het technisch gezien uitstekend in elkaar zit. Misschien dat de komst van digitale (HD)TV meer kan doen voor MPEG-2 surroundgeluid. In Europa althans, want in Amerika is men al veel verder met digitale TV en daarbij heeft Dolby Digital al duidelijk de voorkeur gekregen.
Een stap verder gaat de toevoeging van THX aan Dolby Pro-Logic/AC3 Surround EX/DTS (ES) Surround. THX is niet zozeer vergelijkbaar met Dolby Digital of DTS, maar moet worden gezien als een complementaire techniek die een bijzonder hoge beeld & geluidskwaliteitnorm waarborgd. Zowel hoge eisen aan de speakers, afspeel/versterkingsapparatuur, maar ook de opstelling. Het betekent echter niet dat een THX gecertificeerde DVD film niet op een 'niet THX' speler of versterker werkt. Want ook zonder THX apparatuur is het THX beeld/geluidsmateriaal ook af te spelen, waarbij een zeer hoge kwaliteit gewaarborgd is. Vice-versa werkt ook; niet THX films/materiaal kunnen door de speciale THX bewerkingen van de versterker-processor lopen voor een realistischer bioscoopgeluid-benadering. Voor consumentenapparatuur zijn er twee kwalificaties; THX Select voor 'middenklasse' apparatuur en er is THX Ultra voor de hoogste klasse. Het gaat hierbij om de eisen die THX stelt aan bouw, mogelijkheden en componentengebruik. Ook bestaat er sinds 2001 de THX Surround EX klassificering, waarbij De letters THX staan in feite nergens voor. De enige link tussen THX (een onderdeel van oprichter George Lucas' Lucasfilm) is de film THX1138 die George Lucas ooit maakte. Dat zou, volgens George Lucas de enige connectie zijn. Dat een van de belangrijke rollen in research voor THX werd gedaan door Tomlinson Holman zou slechts op toeval berusten. Toch wordt aan THX ookwel de 'onofficiele' uitleg 'Tomlinson Holman eXperiment' gegeven. Via de PC kunnen momenteel een steeds verder stijgend aantal softwarepakketten in samenwerking met een geluidskaart een Dolby (Pro-Logic/Digital) Surround geluid aanbieden, echter dan moet dat signaal nog altijd via een (externe of interne) Dolby processor worden omzet naar de verschillende -4 of 5.1- signalen en boxen. Vaak wordt een truc uitgevoerd met het geluid om via twee boxen toch een meer ruimelijk effect te creeeren. We spreken dan van 3D emulatie. Dolby heeft hiervoor een eigen norm bedacht: Dolby Virtual Surround. Hiermee wordt Dolby (Pro-Logic/Digital) Surround geluid via twee speakers toch ruimtelijk(-er) weergegeven.
Een geluidsformaat geintroduceerd in 1999 door Dolby Labs & Lucasfilm. Dolby is onder andere bekend van de ruisonderdrukking op cassettes (Dolby B,C & S) en de toepassing van Dolby (Digital) Surround in bioscopen en thuistheater. Lucasfilm is bekend van de oprichter (George Lucas) welke de Star Wars films maakte, waarvoor hij bijzonder hoge eisen stelde aan de beeld en geluidskwaliteit. Om zijn doel (superieure beeld en geluidsk waliteit) tot stand te laten komen bracht hij THX op de markt. THX-gecertificeerde video's, LaserDiscs en DVD's (zowel het materiaal als de apparatuur) voldoen aan de bijzonder hoge THX beeld en geluidsnormen. De samenwerking van Dolby en Lucasfilm heeft geleid tot 'Dolby Digital - Surround EX'. Deze nieuwe geluidsnorm is een uitbreiding op het bestaande Dolby Digital surround systeem. Het doel is om nog realistischer surround geluid te bieden aan (thuis-)bioscoopbezoekers. De eerste film die met deze nieuwe geluidstechniek zal worden uitgebracht is de nieuwe Star Wars film van George Lucas die 21 mei 1999 is uitgekomen (Star Wars episode 1 - The Phantom Menace). Andere titels die uitgekomen zijn met dit systeem zijn onder andere The Haunting of Hill House (DreamWorks), Memoirs of a Geisha (Sony pictures) en de laatste Bond film. Aardig detail is dat de eerste titel die voor consumenten uitkwam met Dolby Digital Surround EX een LaserDisc was van de eerdergenoemde Star Wars Episode 1 - The Phantom Menace. Het betrof een beperkte Pioneer Japan oplage. Heel naar voor Star Wars liefhebbers, want geen van de Star Wars films is nog op DVD verschenen, dus het beste alternatief op dit moment is LaserDisc. Inmiddels zijn er diverse DVD titels uitgekomen met Dolby Digital EX (huidige en komende films vind je hier). Hoewel het niet per se nodig is, zijn THX-gecertificeerde bioscopen het meest eenvoudig aan te passen aan Surround EX, aangezien ze reeds voorzien zijn van een aantal componenten die nodig zijn. De enige uitbreiding is de toevoeging van een Dolby SA-10 surround adapter en de plaatsing van desbetreffende speakers. Surround EX is volledig compatibel met alle reeds bestaande 5.1 digital systems. Inmiddels is dit surround systeem ook reeds in thuistheater-apparatuur geinstalleerd. Het EX surround systeem maakt gebruik van een vergelijkbare techniek die we al langer kennen van het aloude Dolby (Pro Logic) Surround: in twee kanalen (in het EX geval de twee achterkanalen) wordt een of worden zelfs twee extra signa(a)l(-en) verweven (matrixed) die met een speciale 'decoder' er weer uitgefilterd wordt(-en). Met dit/deze 'nieuwe' extra kana(a)l(-en) wordt(-en) de midden-achter speaker(-s) voorzien van geluidsinformatie. In het geval van 6.1 wordt een mono signaal naar de opgestelde midden achter box(-en) gestuurd. In het geval van 7.1 surround wordt er stereo informatie naar de speakers verzonden.
Een tegenhanger van Dolby Digital en DTS. SDDS kan maximaal 7.1 kanalen bevatten van hoge kwaliteit. Sony lijkt niet van plan SDDS vrij te geven voor gebruik in de thuismarkt. De SDDS techniek is de basis van ATRAC dat gebruikt wordt voor de MiniDisc, ook van Sony.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![[White background]](http://www.qualityhifi.nl/images/2009/Banners/smallstereo_whitex.jpg)